Historia Polski w krzyżówkach – hasła

Hasła do krzyżówek historia Polski to unikalny zbiór pojęć obejmujący dawne urzędy, monety, elementy uzbrojenia oraz stroje szlacheckie z czasów dawnej Rzeczypospolitej. Nasze zestawienie porządkuje staropolskie terminy według liczby liter, pomagając szybko rozwiązać każdą historyczną łamigłówkę. Znajdziesz tu zarówno popularne herby, jak i zapomniane nazwy monet, które wyróżniają rodzime dzieje na tle historii powszechnej.

Strój i szlachta

Tradycyjna garderoba polskiego szlachcica odzwierciedlała jego status społeczny oraz upodobania do wschodniej estetyki.

• Kontusz (7) – typowo polski żupan wierzchni z rozciętymi rękawami zwanymi wylotami.
• Żupan (5) – staropolska długa suknia męska z rękawami, noszona pod kontuszem.
• Pas kontuszowy (14) – jedwabny pas, duma polskiego szlachcica, często tkany złotą nicią.
• Karabela (8) – polska szabla szlachecka o rękojeści w kształcie głowy orła, element stroju paradnego.
• Delia (5) – męskie okrycie wierzchnie z futrzanym kołnierzem, noszone na żupanie.
• Kołpak (6) – wysokie nakrycie głowy z futrzanym otokiem, ozdabiane ptasimi piórami.
• Magierka (8) – wełniana lub sukienna czapka bez daszka, popularna w dawnej Rzeczypospolitej.
• Czamara (7) – męskie okrycie wierzchnie kroju węgierskiego z pętlicami, popularne w XIX wieku jako manifest patriotyczny.
• Guniak (6) – proste, chłopskie okrycie z grubego, ciemnego sukna.
• Ferezja (8) – dawny płaszcz męski bez kaptura, często podszyty futrem, noszony przez magnaterię.
• Kiereja (7) – luźny, szeroki płaszcz podróżny z ciepłym kołnierzem, chroniący przed niepogodą.
• Jarmułka (8) – w dawnej Rzeczypospolitej mała, półkolista czapeczka noszona w domu przez szlachtę.
• Kontusik (8) – dopasowany, kobiecy kaftanik z wylotami, wzorowany na męskim stroju narodowym.

Polski strój narodowy kształtował się pod wpływem sarmatyzmu i orientu. Szlachcic bez kontusza i pasa jedwabnego nie mógł pojawić się na sejmiku ziemi.

Urzędy, sejm i elekcje

Struktura władzy dawnej Rzeczypospolitej opierała się na skomplikowanym systemie godności ziemskich i dworskich.

• Hetman (6) – dowódca wojsk w dawnej Rzeczypospolitej; poza granicami Polski mianem tym określano też wodza kozackiego.
• Kanclerz (8) – kierownik kancelarii królewskiej, odpowiedzialny za politykę zagraniczną państwa.
• Podkomorzy (10) – wysoki urzędnik ziemski rozstrzygający spory graniczne między sąsiadami.
• Woźny (5) – urzędnik sądowy ogłaszający dekrety i dostarczający pozwy.
• Kasztelan (9) – urzędnik dbający o obronność grodu, zasiadający w senacie obok wojewodów.
• Marszałek (9) – najwyższy urzędnik dworski zarządzający bezpieczeństwem i porządkiem na dworze królewskim.
• Wojewoda (8) – zarządca województwa, pierwotnie dowódca wojskowy w danym regionie.
• Podskarbi (9) – minister skarbu zarządzający finansami państwa i mennicą królewską.
• Stolnik (7) – urzędnik dworski odpowiedzialny za przygotowanie i porządek stołu królewskiego.
• Cześnik (7) – urzędnik dbający o piwnicę i podawanie trunków na stole władcy.
• Starosta (8) – namiestnik królewski sprawujący władzę administracyjną i sądowniczą w powiecie.
• Rejent (6) – dawny urzędnik kancelarii sądowej, będący odpowiednikiem dzisiejszego notariusza.
• Chorąży (7) – urzędnik ziemski noszący sztandar danej ziemi podczas uroczystości i wypraw wojennych.

Hierarchia urzędów w dawnej Polsce była niezwykle rozbudowana i dzieliła się na godności ziemskie oraz dworskie. Pełnienie urzędu kasztelana bądź wojewody otwierało drogę do dożywotniego zasiadania w senacie.

Herby i rody

Heraldyka polska charakteryzowała się unikalnym systemem rodowym, gdzie jeden znak jednoczył wiele rodzin.

• Leliwa (6) – polski herb przedstawiający złoty półksiężyc i sześcioramienną gwiazdę w błękitnym polu.
• Nałęcz (6) – herb przedstawiający białą chustę zawiązaną w koło, używany m.in. przez ród Czarnkowskich.
• Jastrzębiec (11) – popularny herb przedstawiający złotą podkowę z krzyżem, nad którą unosi się jastrząb.
• Ślepowron (10) – herb przedstawiający podkowę, krzyż kawalerski oraz kruka trzymającego złoty pierścień.
• Abdank (7) – herb w kształcie srebrnej litery W w czerwonym polu, związany z rodem Skarbków.
• Topór (5) – jeden z najstarszych polskich herbów szlacheckich, przedstawiający białe narzędzie w czerwonym polu.
• Rawicz (6) – herb przedstawiający pannę w koronie jadącą na czarnym niedźwiedziu.
• Sulima (6) – herb przedstawiający czarnego półorła w górnym polu oraz trzy czerwone kamienie w dolnym.
• Sas (3) – herb z złotym półksiężycem, dwiema gwiazdami i strzałą, niezwykle popularny na Rusi Czerwonej.
• Drya (4) – herb przedstawiający trzy czerwone kamienie ułożone w pas na ukośnym czerwonym pasku.
• Odrowąż (8) – herb przedstawiający białą strzałę z rozdwojonym wąsem w czerwonym polu.
• Poraj (5) – herb przedstawiający pięciolistną białą różę w czerwonym polu.
• Ciołek (6) – herb przedstawiający czerwonego byka, należący m.in. do rodziny ostatniego króla Polski.

Polskie herby rodowe wyróżniały się tym, że jeden znak mógł być współdzielony przez setki niespokrewnionych rodzin szlacheckich tworzących rody herbowe.

Dawne monety bite w Polsce

System monetarny dawnej Polski przechodził liczne reformy, od silnego grosza po miedziane monety kryzysowe.

• Grosz (5) – podstawowa moneta srebrna bita od czasów Kazimierza Wielkiego; w innych krajach miał odmienną wartość i wagę.
• Tymf (4) – potoczna nazwa nędznej, bitej pod koniec XVII wieku monety srebrnej o zaniżonej zawartości kruszcu.
• Boratynka (10) – miedziany szeląg bity masowo w milionach sztuk za panowania króla Jana Kazimierza.
• Czerwony złoty (13) – polskie określenie zagranicznego lub krajowego dukata wykonanego z czystego złota.
• Szeląg (6) – drobna moneta miedziana lub srebrna bita w Polsce i krajach sąsiednich od średniowiecza.
• Trojak (6) – srebrna moneta o wartości trzech groszy, wprowadzona do obiegu przez Stefana Batorego.
• Szóstak (7) – moneta o wartości sześciu groszy srebrnych, bita w mennicach koronnych i litewskich.
• Ort (3) – srebrna moneta o wartości jednej czwartej talara, bita głównie w Gdańsku i Toruniu.
• Talar (5) – gruba, ciężka moneta srebrna bita m.in. w mennicy toruńskiej i gdańskiej jako ekwiwalent złota.
• Półgroszek (10) – moneta o wartości połowy grosza, bita masowo przez królów z dynastii Jagiellonów.
• Kwartnik (8) – dawna moneta dzieląca się na ćwierć grosza, bita na Śląsku i w Wielkopolsce.
• Dukat (5) – złota moneta obiegowa o wysokiej próbie kruszcu, wzorowana na numizmatach weneckich.
• Trzeciak (7) – drobna moneta o wartości jednej trzeciej grosza bita za czasów Władysława Jagiełły.

Chaos monetarny w XVII-wiecznej Polsce zrodził powiedzenia o dobrej i złej monecie, gdy rynek zalały boratynki i tymfy. Stabilność waluty przywróciły dopiero reformy ostatniego króla.

Wojsko i wojny

Oręż i formacje wojskowe dawnej Rzeczypospolitej budziły podziw w całej Europie dzięki swojej mobilności.

• Husarz (6) – żołnierz najsłynniejszej polskiej jazdy ciężkiej, wyróżniający się skrzydłami mocowanymi do pleców lub siodła.
• Pancerny (8) – towarzysz lekkiej jazdy narodowego autoramentu, noszący kolczugę zamiast ciężkiego napierśnika.
• Lisowczyk (10) – żołnierz lekkiej jazdy słynącej z niezwykłej szybkości, braku taborów oraz skłonności do łupieży.
• Szyszak (7) – metalowy hełm z daszkiem, policzkami i nakarczkiem, stanowiący ochronę głowy husarza.
• Szabla (6) – sieczna broń biała z zakrzywioną głownią, ulubiony oręż polskich żołnierzy i szlachty.
• Półhak (7) – dawna ręczna broń palna z zakrzywioną kolbą, używana chętnie przez polską jazdę.
• Kolczuga (8) – pancerz wykonany z gęsto plecionych, żelaznych kółek, popularny wśród pancernych.
• Nadziak (7) – broń obuchowo-sieczna przypominająca młotek z ostrym dziobem, zakazana do noszenia prywatnie na sejmikach.
• Pospolite ruszenie (18) – powszechny obowiązek obrony kraju polegający na zwoływaniu całej szlachty pod broń.
• Konfederacja (12) – związek szlachty lub wojska zawiązywany dla obrony własnych praw lub ocalenia ojczyzny.
• Rohatyna (8) – długa broń drzewcowa z szerokim grotem, używana zarówno przez piechotę, jak i do polowań.
• Bandolet (8) – krótka broń palna z zamkiem kołowym, używana przez jazdę w XVII wieku.
• Karacena (8) – zbroja łuskowa z metalowych płytek nitowanych do skórzanego podkładu, popularna w okresie sarmatyzmu.

Specyfika polskiej sztuki wojennej opierała się na formacjach jazdy, z których husaria przez ponad wiek nie miała sobie równych na europejskich polach bitew.

Pytania i odpowiedzi

Przeczytaj dalej

• Historia w krzyżówkach – zbiór haseł
• Nosił kontusz – hasło do krzyżówki
• Polski herb szlachecki – hasło do krzyżówki
• Herb Łaskich – hasło do krzyżówki
• Wysoka czapka husarska – hasło do krzyżówki
• Nazwa Polaka w kronikach Długosza – hasło do krzyżówki

Ostatnia aktualizacja: 2026-07-20